Lalki Santos wzięły swój początek w Hiszpanii, pokrewne im są również  Santony (lalki francuskie) i Santibelli (lalki włoskie). Santosy pierwotnie były miniaturowymi kopiami rzeźb późnośredniowiecznych.

Santosy były rozpowszechnione w małych hiszpańskich wioskach, które nie posiadały kapłana, a także w tych, gdzie nie można było udać się do kościoła. Szczególną popularność zyskiwały też w czasie wojen. Santosy były ręcznie robionymi lalkami przez mieszkańców tychże wiosek na potrzeby kultu.

Santosy sa ściśle związane ze świętami Bożego Narodzenia i z tradycji tworzenia żłóbka wywodzącej się z XIIIw. z czasów św. Franciszka z Asyżu. Do teraz w okolicach Świąt na terenach Prowansji pojawiają się gliniane Santony przedstawiające starych spracowanych ludzi, podążających aby oddać pokłon Jezusowi u żłóbka.

Hiszpańskie Santosy przeniosły się także z kapłanami do Ameryki Łacińskiej, gdzie rdzenni Indianie nawracali się przymusowo lub nie na katolicyzm. Gdy Hiszpanie wkraczali na podbój Nowego Świata wnosili też swoją kulturę i religię. Wiele z tych lalek zostało wówczas zniszczonych podczas prób rozliczania się z Zachodem. Stare Santosy obecnie są bardzo rzadkie i ogromnie drogie. Niosą ze sobą olbrzymią wartość artystyczną i historyczną.

Santosy przedstawiały często postaci kobiece, z "kochającym" wyrazem twarzy, czasem przypominające Matkę Boską lub święte patronki, ale i postaci męskie (przypominające znanych nam świętych, czasem dzieciątko Jezus). Najpiękniejsze Santosy wykonane były z drewna, miały szklane oczy - niektóre miały też malowaną twarz, bądź wykonane były z wosku. Lalki były często pięknie artykułowane, niektóre zaś proste - przypominały święte figurki.

Trzeba też zwrócić uwagę na fakt, że Hiszpania to kraj słynący z Inkwizycji i jak już przypominałam przy okazji opisywania historii lalek - laki przedstawiające świętych były lalkami bezpiecznymi, bo za ich pomocą nie można było rzucić klątwy ani uroku na inną osobę. A prześladowania o czary miały jeszcze miejsce w początkach XVIII wieku, a co dopiero na wioskach... Myślę, że to też miało wpływ na popularność tych lalek.

Dziś Santosy to przede wszystkim lalki artystyczne, ręcznie robione i nadal kosztowne. Już ostatnio pisałam o sklepie w Stanach, który robi wierne reprodukcje Santosów. Na tej stronie można pooglądać też fotografie autentycznych Santosów z XVII w

http://www.santoscagedoll.com/

I ja mam w kolekcji pięknego Santosa, którego udało mi się zdobyć jakimś cudem na all. Nie był tani, ale jest wspaniałym uzupełnieniem moich zbiorów. Jak mniemam, jest to pięknie wykonana reprodukcja wyglądająca niesamowicie - jak prawdziwy staroć. Ma w sobie cechy staruszki, ludowości i sztuki. Wyglądem przypomina świętego Franciszka - zaraz tak mi się skojarzył:))) Lala ma ruchome ręce na drucie i nogi na zawiaskach drewnianych. Ma około 25 cm wysokości.